Nieuw meetnet laat zien: ondiep grondwater op veel plekken meer vervuild dan aangenomen

Vitens en provincies in verzorgingsgebied publiceren resultaten van vijf jaar Early Warning monitoring op ondiepe grondwaterlagen

Ondiep grondwater is op veel meer plekken vervuild dan tot nu toe werd aangenomen. Dat blijkt uit vijf jaar meten in grondwaterbeschermingsgebieden met het nieuwe Early Warning meetnet. Het nieuwe meetnet is door Vitens, samen met de provincies Fryslân, Overijssel, Gelderland en Utrecht opgezet. In totaal zijn 230 stoffen aangetroffen die niet in het grondwater thuishoren. Drinkwater voldoet aan alle normen en is veilig maar voorkomen dat deze stoffen in de bodem en het grondwater terechtkomen is de enige structurele oplossing.

Nieuw meetnet

De kwaliteit van drinkwaterbronnen wordt al langer gemonitord. Om eerder en beter inzicht te krijgen in verontreinigingen die via de bodem onderweg zijn richting die bronnen, hebben Vitens en de provincies gezamenlijk het Early Warning meetnet opgezet. Dit nieuwe meetnet bestaat uit circa 600 ondiepe meetpunten (minder dan 10 meter diep) in grondwaterbeschermingsgebieden in vijf provincies.

In de periode 2021–2025 is per meetpunt gemiddeld twee keer gemeten op zo’n 600 verschillende stoffen. Omdat het gaat om ondiep, recent gevormd grondwater, worden effecten van menselijke invloed hier sneller zichtbaar dan in diepere grondwatermeetpunten.

Stoffen die niet in de bodem thuishoren

Onderzoeksinstituut KWR analyseerde de verzamelde data. In totaal zijn 230 verschillende drinkwaterbedreigende stoffen aangetroffen, waarvan bij 110 een grondwaterkwaliteitsnorm of -signaleringswaarde werd overschreden. Het gaat om bestrijdingsmiddelen, medicijnen, PFAS en nutriënten.

Een deel van de aangetroffen stoffen is al één tot meerdere decennia verboden. Toch zijn ze nog steeds aanwezig in de bodem en het grondwater. Dat laat zien hoe hardnekkig stoffen zijn zodra ze eenmaal in de bodem terechtkomen. Uit de metingen blijkt bovendien dat stoffen zich dieper in de bodem verspreiden dan modellen voorspellen. De oorzaak: in zuurstofloze bodemlagen breken stoffen nauwelijks af.

"De bodem is ons eerste filter maar kan niet alle gevaarlijke stoffen tegenhouden die mensen erin brengen. Om te voorkomen dat vervuiling in de drinkwaterbronnen komt, moeten we in de eerste plaats voorkómen dat schadelijke stoffen in de bodem terechtkomen. Dat vergt gezamenlijke inspanning van iedereen die betrokken is bij het toelaten, gebruiken en beheersen van deze stoffen" - Hanneke Vreugdenhil, beleidsadviseur Vitens

Oppervlaktewater en grondwater: één systeem

Een opvallende bevinding is hoe sterk oppervlaktewater de kwaliteit van het grondwater beïnvloedt. Dat gaat niet alleen om grote rivieren, maar juist ook om de beken, sloten en andere kleinere wateren die Nederland dooraderen. Bij winningen dichterbij oppervlaktewater worden bestrijdingsmiddelen en geneesmiddelen procentueel vaker aangetroffen (83% van de meetpunten) dan onder landbouwgebied (57%) of stedelijk gebied (39%).

Dit laat zien dat beleid voor bescherming van grondwater onlosmakelijk verbonden is met de kwaliteit van oppervlaktewater, en zich dus niet kan beperken tot beleid dat enkel gericht is op de grondwaterbeschermingsgebieden.

Hoe nu verder

Vitens en de provincies willen het Early Warning meetnet naast het bestaande meetnet bij de bron in stand houden. Het grote voordeel: vroegtijdig signaleren wat er op de drinkwaterbronnen afkomt en daar tijdig op inspelen, zodat drinkwater altijd aan de normen blijft voldoen.

Maar vroeg signaleren is geen structurele oplossing. De kern blijft: echte bescherming van drinkwaterbronnen begint bij het voorkomen dat stoffen in de bodem terechtkomen. Provincies gaan met deze resultaten aan de slag en roepen het Rijk en Europa op om dat ook te doen.