Boven- en onderburen werken met Open bodemindex samen aan bodem en water

Wat er boven en onder de grond gebeurt, is nauw met elkaar verbonden. In de Achterhoek liggen Agro-innovatiecentrum De Marke en drinkwaterwinning ’t Klooster van Vitens vlak naast elkaar. De Marke werkt aan de bodem aan het oppervlak. Vitens wint daaronder, op zo’n 30 meter diepte, grondwater voor drinkwater.

Juist doordat landbouw en drinkwaterwinning hier zo dicht bij elkaar liggen, kunnen kennis en praktijk over de relatie tussen bodem en water elkaar versterken. Vitens en De Marke werken samen aan de doorontwikkeling van de Open bodemindex (OBI), de tool die boeren inzicht geeft in hun bodem. Nieuw is dat de tool nu ook laat zien wat de bodem betekent voor waterkwaliteit en waterbeschikbaarheid. Daarmee wordt de relatie tussen bodem en water concreet en toepasbaar voor boeren.

We spreken erover met Inez De Leau-Kolkman, Business Development Manager landbouw & bodem bij Vitens en Geert Stevens, onderzoeker Agro- en innovatiecentrum De Marke.

Wat is de Open bodemindex?

De Open bodemindex brengt de kwaliteit van de bodem op perceelsniveau in beeld. Beschikbare gegevens over bodemsoort, klimaat en grondwater worden gecombineerd met bodemanalyses van het bedrijf. Geert: “De OBI helpt een boer om te zien: waar sta ik? En als je dat inzicht hebt, ga je nadenken en kun je in actie komen: nu ik dit weet, kan ik een plan maken om de kwaliteit van mijn bodem op de lange termijn te verbeteren.”

Inez: "Stel, je krijgt een 7 en een 10 staat voor de best haalbare situatie. Dan laat die 7 zien dat je al goed bezig bent, maar ook dat er nog ruimte is om verder te verbeteren. De Open bodemindex heeft als doel om één gezamenlijke taal voor bodemgezondheid te ontwikkelen. Door met dezelfde indicatoren te werken, kunnen boeren, ketenpartijen, onderzoekers en beleidsmakers gezamenlijk sturen op bodem- en waterdoelen.”

Landbouwproductie combineren met ecosysteemdiensten

Geert: "De Open bodemindex gaf eerst vooral het vermogen van de bodem weer om landbouwproductie op een goede, duurzame manier te ondersteunen. In het OBI Impact project werken we aan een verbreding van de diensten die de bodem leveren kan. De tool maakt straks bijvoorbeeld zichtbaar in hoeverre een bodem bijdraagt aan koolstofvastlegging en bodembiodiversiteit.”

Water is de eerste ecosysteemdienst die is uitgewerkt. Geert: “Daardoor kun je nu niet alleen kijken naar landbouwproductie, maar ook naar de bijdrage van de bodem aan maatschappelijke doelen, zoals voldoende en schoon grondwater voor de productie van drinkwater.”

Met de uitbreiding OBI-water wordt zichtbaar hoe een perceel scoort op verschillende onderdelen van waterbeheer. Lees meer over de OBI-tool en de uitbreiding met waterindicatoren.

Droogte maakt samenwerking urgent

De samenwerking tussen De Marke en Vitens is extra relevant in het gebied ‘t Klooster. Geert: “De bodem in dit gebied is bijzonder uitspoelingsgevoelig: het heeft een zwarte teeltlaag van 25 centimeter op een laag dekzand, gecombineerd met een relatief lage grondwaterstand.” Inez: "Je bent hier volledig afhankelijk van water dat van boven komt. En door de aanwezigheid van een drinkwaterwinning wordt er van onderaf ook nog eens veel water aan het gebied onttrokken. In droge zomers is het hier dus echt heel droog." De impact van droogte op de landbouw is in dit gebied dan ook groot. Geert: "We onderzoeken welke gewassen een goede opbrengst kunnen leveren, passen bij het bedrijf, minder milieubelasting veroorzaken en beter bestand zijn tegen droogte.”

De bodem als eerste filter voor water

Inez: "We noemen de bodem rondom onze drinkwaterwinningen vaak het eerste filter. Als je de bodemkwaliteit goed op peil hebt, worden al heel veel stoffen afgevangen of afgebroken voordat ze de bron bereiken." Een gezonde bodem draagt dus bij aan goede grondwaterkwaliteit. Geert: "Als het organisch stofgehalte goed is, werkt het filter beter en worden gewasbeschermingsmiddelen makkelijker afgebroken. De OBI geeft daarin net wat meer inzicht: hoeveel stikstof geeft de bodem af, en wat is de kans op uitspoeling?" Dat inzicht kan boeren helpen om op de juiste percelen de juiste maatregelen te nemen om de bodemkwaliteit te verbeteren en daarmee een bijdrage te leveren aan waterkwaliteit of grondwateraanvulling.

Vitens als partner in verduurzaming van de boer

Vitens zoekt actief de samenwerking met boeren in grondwaterbeschermingsgebieden. Veel boeren willen bijdragen aan schoon drinkwater, maar het moet ook passen bij hun bedrijfsvoering. Inez: “Het moet win-win zijn. Vitens zoekt naar manieren om het palet aan verduurzamingsopties voor boeren te vergroten en als maatschappelijk partner naast de boer staan. Vanuit die gedachte is Vitens vanaf het begin betrokken bij de ontwikkeling van OBI. Door inzicht te geven in bodem- en waterkwaliteit, ontstaat een betere basis voor gesprekken en keuzes.”

Dezelfde taal spreken

Inez: “De ambitie van Vitens is dat de OBI de standaard wordt voor het verkrijgen van inzicht in de kwaliteit van landbouwbodems in Nederland. Zo kunnen wetenschap, overheid, ketenpartijen én boeren dezelfde taal gaan spreken. Van inzicht naar actie gaan werkt nu eenmaal beter als iedereen het over hetzelfde heeft. En je kunt er ook beter een beloningssystematiek op baseren."

Geert vult aan: "Straks pak je samen met een boer de OBI-scores erbij en bespreek je: waar zijn mijn scores nog niet optimaal? Welke maatregelen passen bij mijn bodem? Het doel is om die scores, ook op het gebied van water, stap voor stap te verbeteren.”