Droogte en schaarste: zo wordt bepaald wie water krijgt

Lage waterstanden in de rivieren, verdroogde natuur en boeren die hun gewassen niet meer mogen beregenen. De gevolgen van droogte zijn op veel plekken zichtbaar. Toch komt er thuis gewoon drinkwater uit de kraan. Hoe kan dat? En blijft dat ook zo?

Als er tijdens droogte te weinig zoet oppervlaktewater is, bepaalt de zogeheten verdringingsreeks waarvoor dat water als eerste wordt gebruikt. 'Je kunt het zien als een landelijke prioriteitenlijst', legt Eric Adamse, beleidsadviseur security en businesscontinuïteit bij Vitens, uit. 'Sectoren die het water het minst dringend nodig hebben, krijgen als eerste met beperkingen te maken. Drinkwaterwinning staat hoog in die lijst. Daardoor worden andere gebruikers eerder beperkt dan de drinkwatersector.' Over een heel jaar genomen is Nederland geen droog land. Van al het jaarlijks beschikbare regen- en rivierwater gebruiken we in Nederland 1 tot 1 ½ procent voor de drinkwatervoorziening. De uitdaging is vooral dat het water niet altijd op het juiste moment beschikbaar is. Daarom moeten we wateroverschotten langer vasthouden, zodat we die kunnen gebruiken in drogere perioden. Door klimaatverandering wordt dat steeds belangrijker.

Vitens gebruikt vooral grondwater

Er is nog een belangrijke reden waarom klanten van Vitens bij droogte gewoon drinkwater uit de kraan krijgen. De verdringingsreeks gaat over oppervlaktewater, zoals water uit rivieren en meren. Vitens maakt drinkwater voornamelijk van grondwater. Dat betekent niet dat Vitens geen last heeft van de droogte. Warm en droog weer zorgt voor een flinke stijging van het drinkwatergebruik. We sproeien de tuin, vullen zwembadjes en douchen vaker. 'Bij een grondwaterbedrijf zit het probleem tijdens droogte niet direct in de hoeveelheid grondwater die beschikbaar is', zegt Eric. 'Maar de vraag naar drinkwater kan op warme dagen wel enorm groot worden.' Drinkwaterbedrijven die oppervlaktewater gebruiken, hebben andere uitdagingen. Zij kunnen bijvoorbeeld last krijgen van lage rivierstanden, intensere vervuiling of verzilting. Ook daarop zijn ze voorbereid, met buffers om een periode te overbruggen waarin er tijdelijk minder of geen geschikt oppervlaktewater beschikbaar is.

Waarom pompen we niet gewoon meer op?

Als er voldoende grondwater is, lijkt de oplossing simpel: bij grotere vraag pompen we gewoon wat meer op. Maar zo werkt het niet. 'Alles in het watersysteem hangt met elkaar samen', zegt Gerben Korten, regionaal bestuursafgevaardigde bij Vitens. 'Als wij grondwater oppompen, kan dat invloed hebben op de grondwaterstand in de omgeving. En daarmee bijvoorbeeld op natuur en landbouw.' Juist tijdens droogte is dat belangrijk. Er komt minder water het watersysteem in, terwijl natuur, landbouw, bedrijven én de drinkwatervoorziening water nodig hebben. Vitens kan daarom niet zomaar extra grondwater oppompen als de vraag naar drinkwater stijgt. In onze vergunningen staat precies hoeveel grondwater we op een locatie mogen winnen. Die hoeveelheid is vastgesteld op basis van onderzoek naar de effecten op de omgeving. Als we meer zouden oppompen dan is afgesproken, kunnen die effecten groter worden dan waar rekening mee is gehouden. De provincie verleent de vergunning voor een grondwaterwinning. Waterschappen kijken naar het geheel: hoeveel water is er beschikbaar, waar is het nodig en welke belangen spelen er? Tijdens droogte zijn Vitens, provincies en waterschappen daarom nauw met elkaar in gesprek.

Grondwater en oppervlaktewater horen bij hetzelfde systeem

De verdringingsreeks gaat over oppervlaktewater. Voor Vitens draait het vooral om grondwater. Dat zijn twee verschillende onderdelen van het watersysteem, maar ze staan wel met elkaar in verbinding. Regen en oppervlaktewater vullen het grondwater aan. Tegelijkertijd kan het oppompen van grondwater invloed hebben op de grondwaterstand in de omgeving. Hoe groot dat effect is, verschilt per plek. Sommige winningen van Vitens hebben bijvoorbeeld meer invloed op of relatie met oppervlaktewater dan andere. Daarnaast gebruiken veel verschillende partijen water uit hetzelfde systeem. Natuur heeft water nodig, boeren voor hun gewassen, bedrijven voor hun processen en Vitens voor drinkwater. 'We halen het uiteindelijk allemaal uit hetzelfde watersysteem', zegt Gerben. 'Als mensen zich daar meer bewust van zijn, helpt dat enorm.' Dat betekent niet dat er direct reden is tot zorg dat er morgen geen water meer uit de kraan komt door droogte. Achter de schermen werken veel organisaties samen om het watersysteem in balans te houden. Wel is voldoende water niet altijd en overal vanzelfsprekend, zeker niet als droge perioden vaker voorkomen.

Gebruik wat je nodig hebt

Daarom vraagt Vitens klanten tijdens warme en droge perioden extra bewust om te gaan met drinkwater. Zeker op warme dagen helpt het om onnodig gebruik te voorkomen en het gebruik zoveel mogelijk over de dag te spreiden. Een zwembadje vullen of de tuin sproeien lijkt misschien weinig onschuldig, maar als veel mensen dat tegelijk doen, ontstaat een flinke piek in de vraag. Eric vat het eenvoudig samen: 'Verspil drinkwater niet. Gebruik wat je nodig hebt.' Daarmee blijft er voldoende drinkwater voor iedereen.